Իմ ուսումնական աշունը

2016-2017 թվականի Սեպտեմբերին ես փոխադրվեցի 4-րդ դասարան։Անցած տարիների համեմատ մեր առարկաներին ավելացել էր բնագիտություն առարկան, որը պատմում է բնության և բնագիտական փորձերի մասին և հայրենագիտություն առարկան, որը պատմում է մեր Հայկական լեռնաշխարի մասին։ Իսկ նախորդ տարիներին անցած առարկաները այս տարի ավելի ու ավելի են հետաքրքիր են դառնում։ Այս աշնանը կազմակերպվել են նաև տարբեր ճամփորդություններ, որոնցից չնայած դեռևս մասնակցել եմ միայն մեկին (այցելություն Ամբերդ և Քարի լիճ), սակայն տպավորություններս այնքան շատ էին, որ վստահորեն կարող եմ ասել, որ դրանք այս աշնան լավագույն նորություններն են մեր դպրոցական միջոցառումների շարքում։ Այլևս կաշխատեմ բաց չթողնել որևէ ճամփորդություն քանի որ դրանք շատ ուսուցողական են  և լավ հնարավորություն են ծանոթանալու Հայաստանի տեսարժան վայրերին։

Այս աշնանը ես շարունակում եմ հաճախել շախմատի խմբակ, որտեղ իմ և ուսուցիչս կարծիքով ունեմ նկատելի առաջընթաց և շուտով մասնակցելու եմ մրցույթի։ Այսպիսով կարող եմ ասել, որ այս տարին նախորդների համեմատ շատ ավելի հետաքրքիր ու բազմազան է։

Իմ տպավորությունները

Իմ տպավորությունները

Շաբաթ օրը մենք դասարանով մեկնել էինք Ամբերդ և Քարի լիճ: Նախ այցելեցինք Վահրամաշեն եկեղեցի: Ներսում տեսանք Հիսուս Քրիստոսի նկարը, ասացինք տերունական աղոթքը, մոմ վառեցինք և աղոթք արեցինք: Այնուհետև շարժվեցինք դեպի Ամբերդ ամրոց: Ճանապարհը շատ բարդ էր և քարքարոտ: Ամբերդ հասնելուն պես առաջինը մեզ տպավորեց այն, որ Ամբերդը ամբողջական չէր, քանի որ ավերվել էր թուրքական արշավանքների ժամանակ: Չնայած քանդված տեսքին բերդը հզոր էր ու հպարտ, կատարին հայկական եռագույնն էր ծածանվում: Վերջում գնացինք Քարի լիճ, որտեղ արդեն ձյուն կար: Ձնով խաղացինք ու վայելեցինք Քարի լճի շուրջ բացվող գեղեցիկ տեսարանը, կիսվեցինք Քարի լճի գոյացման մասին մեր կարդացած տեղեկություններով: Գնալով ավելի ու ավելի եմ հիանում մեր փոքր Հայաստանի այդքան շատ տեսարժան վայրերով, որոնցից յուրաքանչյուրի հետ կապված անթիվ անհամար լեգենդներ ու առասպելներ կան:

Քարե լիճ

Քարե լիճ-Արագած լեռ

Հայաստանի ամենաբարձր կետը Արագած լեռնագագաթն է 4095 (շատ աղբյուրներում 4090) մետր բարձրությամբ։ Դա շրջապատից մեկուսացած, վահանաձև փռված մի զանգված է՝ մոտ 200 կմ շրջագծով։ Իր հովհարաձև տարածված լանջերի հետ միասին գրավում է մոտ 4000 քառ կմ տարածություն Արարատյան Շիրակի դաշտերի,Ախուրյան ու Քասախ գետերի միջև։ Երեք կողմից նրան հարևան են հյուսիսից՝ Շարայի , Արևելքից՝ Արայի, հարավ-արևմուտքից՝ Մեծ Արտենի լեռները։ Եղել է պատմական Մեծ Հայքի Արագածոտն, Շիրակ Նիգ գավառների սահմաններում։ Այժմ մտնում է Արագածոտնի Շիրակ մարզերի տարածքում (ՀՀ տարածքի հս-արմ-ում) և ունի կենտրոնական դիրք:
Արագած անվան ծագումը կապում են Հայկի կամ էլ Արա աստծո անունների հետ (Արագած՝ Արայի գահ):
Լեռը ունի 4 գագաթ,ամենբարձրը Հյուսիսայինն է` 4095մ,հետո Հարավարևմտյանը` 4080մ,Արևելյանը`3916մ և Հարավայինը 3879մ:
Արագածն անցյալում եղել է աշխարհի ամենախոշոր հրաբուխներից մեկը։ Ունի 400 մ խորությամբ և 3 կմ տրամագծով հսկա խառնարան , որի քայքայված պատերի մնացորդները կազմում են լեռան չորս կատարները։ Խառնարանը հարավ-արևելյան կողմից բաց է և կապվում է շրջապատին։ Կատարները դասավորված են կիսաշրջանաձև և կազմում են 270 աստիճանի աղեղ։ Ամենաբարձրը հյուսիսային կատարն է (4095 մետր)։ Այնուհետև գալիս են արևմտյանը՝ 4080 մետր, արևելյանը՝ 3926 և հարավայինը՝ 3879։ Խառնարանը ջրահավաք մեծ ավազան է։ Այստեղից է սկիզբ առնում Քասաղի Ամբերդ գետը:
Արագածի հավերժական ձյունե ծածկույթը մոտ 6 քառ կմ է։ Լեռն ունի մի քանի փոքր սառցադաշտեր, որոնցից ամենամեծը (1,5 կմ մակերեսով) խառնարանում է։ Սառցադաշտերը սնում են Քասաղի վտակներից Գեղարոտը:
Եթե Արագածի ատամնաձև գագաթները ուղղաձիգ են, (հատկապես հյուսիսային կատարը, որ բավական դժվարամատույց է վերելքի համար), ապա լանջերը մեղմ թեքություն ունեն, որոնք փռված են գագաթների շուրջը հսկայական տարածությունների վրա՝ տեղ-տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրավանդակներ սարավանդներ,հարթություններ (Ապարանի դաշտը Կարմրաշենի Շամիրամի Օհանավանի Մարալիկի սարավանդները և այլն), մասնատված են ճառագայթաձև տարածվող խոր հովիտներով, կիրճերով հեղեղատներով։ Լանջերին կան նաև հրաբխային ծագում ունեցող կոնաձև բարձրություններ (Փոքր Արտենի Իրինդ Կարմրաթառ Դաշտաքար և այլն)։

Արշավի մեկնարկը սկսվում է Քարե լճից դեպի Արագած Հարավային գագաթ:
Տևողությունը` 3.30, ճանապարհի երկարությունը` ժամ11 կմ:

Դարծվածքներ

Դարձվածքներ

Գտի՛ր դարձվածքների հոմանիշ զույգերը և բացատրի՛ր:

 

  1. Ականջի ճոթով լսել ականջն ընկնել

 

ականջին հասնել                                           երկու կրակի միջև

 

երկու քարի արանքում                                    իր էշը քշել

 

իր զուռնան փչել                                              ականջի ծայրով լսել

 

իրար խառնվել                                                գլուխը կորցնել

 

  1. Յոթ սարից այն կողմ երկինք հասցնել

 

օձի լեզու թափել                                                      սատանային բնից հանել

 

կապը կտրած                                                           ով հարս, նա հարսաքույր

 

երկինք հանել                                                            աչքից հեռու

 

անպոչ գդալ                                                              թոկից փախած

Թոկից փախած, որ ոչ ոքի չի ենթարկվում

Աչքից հեռու, չերևացող

Ով հարս նա հարսնաքույր, որ ամեն ինչի մեջ ընկնում է

Սատանային բնից հանել, խաբելով իր ուզածին հասնել

Երկինք հասցնել, բարձրացնել վերև

Գլուխը կորցնել, շփոթվել

Ականջի ծայրով լսել, ականջ դնել

Իր էշը քշել, համառությամբ գործը առաջ տանել

Երկու կրակի միջև, որ գործը շարունակել անհնար է լինում

Ականջն ընկնել, տեղեկություն ստանալ

 

  1. Մի քանի դարձվածքներ ընտրի՛ր և նախադասությունների մեջ փոխաբերական իմաստներով գործածի՛ր:

1.Ես դիմացինիս բառերից գլխի ընկա, որ նա ինձ խափում է։

2.Ես կյանքումս առաջին անգամ ոտք եմ դրել  Հնդկաստան։

3.Ուր որ նայես բոլորը գլուխ են գովում։

4.Ընկերներս անպոչ  գդալի պես մտնում են ուրիշի գործի մեջ։

Ոսկի աշունը

Ամեն, ամեն ինչ դարձել է ոսկեգույն, կարծես թե տերևն ու ճյուղը ոսկի են, ուր, որ նայես դեղին բոցեր են, կարծես դեղին կրակ է և դեղին ծուխ։Ջրվեժը, առուն, ծառը, ծտերը աշնան քամուն ծափահարում են։Քամին է այս հրաշալի գեղեցկության տերը, այս ոսկու տերը մեծահարուստ։

Ախուրյան գետ

Ախուրյան գետ

Ակունք` Արփի լճից-Ղուկասյանի սարահաթ
Գետաբերան` Թափվում է Արաքս գետը, Բագարան գյուղի մոտ

Ախուրյանը Հայաստանի գետերից է, որը սկիզբ է առնում Ղուկասյանի սարահաթի Արփի լճից։ Ջրառատությամբ այն հանրապետության երրորդ գետն է (տարեկան 900 մլն խոր մ)։ Վերին հոսանքում այն անցնում է ճահճապատ ափերով, այնուհետ ընդունում է մի քանի մանր վտակներ, ապա որպես ջրառատ գետ մտնում է Շիրակի դաշտ։ Այստեղ Ախուրյանին միանում են Արագածի լանջերից սկիզբ առնող մի քանի գետակներ, որոնցից ամենամեծը Մանթաշն է։ Աղին կայարանից մի փոքր հյուսիս, Կարսագետն ընդունելուց հետո, Ախուրյանը կտրում է Արագածի արևմտյան փեշերը և, խորացնելով իր հունը, քարքարոտ ափերի մեջ շարունակում է հոսել մինչև Արաքսի հետ միանալը։

Ախուրյանն ունի 205 կիլոմետր երկարություն։ Գետի ձախ ափին է Գյումրին, իսկ աջ ափին` Հայաստանի վաղեմի մայրաքաղաք Անին (ամբողջովին ավերված)։ Ախուրյանի ջրերն օգտագործելու համար դեռ 1922 թվականից սկսվել է Շիրակի ջրանցքի շինարարությունը, որը ղեկավարում էր անվանի ինժեներ Հ. Ա. Տեր-Աստվածատյանը։ Ջրանցքը շահագործման հանձնվել 1925 թվականին։ Նրա գործարկումը զգալիորեն հեշտացրել է հողամասերի ոռոգումը։ Ջրանցքի բացմանը ներկա է եղել նաև նորվեգացի ականավոր գիտնական և աշխարհահռչակ բևեռախույզ Ֆրիտյոֆ Նանսենը։

կղզիներ

Ի՞նչ է ծովը

Ծով, ցամաքով կամ ստորջրյա ռելիեֆի բարձրացումներով շրջապատված համաշխարհային օվկիանոսի մաս։ Որոշ ծովեր հանդիսանում են այլ ծովերի մասեր (օրինակ՝ Էգեյան ծովը Միջերկրական ծովի մասն է)։

Ըստ մեկուսացման աստիճանի և ջրաբանական ռեժիմի առանձնահատկությունների ծովերը բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝ ներքին ծովեր, միջերկրական ծովեր, կիսամեկուսի ծովեր, ծայրամասային ծովեր, միջկղզային ծովեր։ Ըստ աշխարհագրական դիրքի միջերկրական ծովերը երբեմն բաժանում են միջմայրցամաքային և ներմայրցամաքային ծովերի։

Ի՞նչ է նեղուցը

Նեղուց, ջրային համեմատաբար նեղ տարածություն, անջատում է ցամաքի տարբեր մասեր և միացնում ջրային ավազաններ կամ դրանց մասերը։ Նեղուցների առավելագույն մեծություններն են՝ երկարությունը մոտ 1670 կմ (Մոզամբիկինեղուց), լայնությունը՝ 950 կմ (Դրեյկի նեղուց), խորությունը՝ 5840 կմ (Դրեյկի նեղուց)։

Ի՞նչ է թերսկղզին

Թերակղզի, ցամաքի տեսակ է, որի մեկ կողմը կապված է մայրցամաքի հետ, իսկ մյուս կողմերը շրջապատված են ջրով։ Աշխարհի ամենամեծ թերակղզին Արաբականն է՝ 3 միլիոն քառ. կմ տարածքով։ Փոքր թերակղզիներին անվանում են հրվանդաններ։ Օրինակ Ասեղի հրվանդան, Դեժնյովի և այլն։

Ի՞նչ է կղզին

Բոլոր կողմերից ջրով շրջապատված ցամաքը կոչվում է կղզի: Իրարից ոչ հեռու ընկած կղզիների խումբը կոչվում է կղզիների ընտանիք` արշիպելագ:

Հարյուրավոր տարիներ ծովի ալիքները ողողում են ափը` աստիճանաբար նրանից անջատելով ցամաքի մի հատված: Քանի դեռ այդ հատվածը մի շերտով` պարանոցով, միացած է մայրցամաքին, այն թերակղզի է: Բայց երբ ժամանակի ընթացքում ջուրը բարձրանում է և ծածկում պարանոցը, այն դառնում է կղզի, ուր կարելի է հասնել լողալով, նավակով կամ էլ ծանծաղուտով: Պատահում է նաև, որ ցամաքն աստիճանաբար իջնում է, նրա վրա գրոհում է ծովը կամ օվկիանոսը: Ջրի մակեևույթից վեր մնում են լեռների գագաթները միայն, որոնք էլ հենց դառնում են կղզիներ: Գիտնականները պարզել են, որ այդպես են առաջացել, օրինակ, Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող Ալեության և Կոմանդորյան կղզիները:

Հաճախ օվկիանոսներում կղզիներ գոյանում են այնտեղ, ուր թափվում են հզոր գետերը` իրենց հետ բերելով կավ, տիղմ կամ ավազ: Տարիների, հարյուրամյակների ընթացքում այդ ջրաբերուկները նստում են հատակին` առաջացնելով սկզբում ծանծաղուտ, իսկ հետո` նաև կղզի:

Կղզիներն առաջանում են նաև ստորջրյա հրաբուխներից: Ենթադրենք, օվկիանոսի հատակին ժայթքել է մի մեծ հրաբուխ, նրա խառնարանի միջով երկրի ընդերքից դուրս է հորդում լավան: Աստիճանաբար, երբեմն տասնյակ կամ հարյուրավոր տարիների ընթացքում այդ ստորջրյա հրաբուխը բարձրանում է ջրի մակերևույթից և դառնում կղզի:

Իսկ, այ Կորալյան կղզիները գիտնականներին դժվար խնդիր առաջադեցին: Բանն այն է, որ այդ կղզիներից շատերն օղակաձև են և անվանվում են ատոլներ: Այնտեղ աճող  արմավենիների պատճառով ատոլները նմանվում են վիթխարի ծաղկեպսակների, որոնց, ասես, օվկիանոս են նետել ինչ-որ հսկաներ: Օղակի ներսի մասը` ծովալճակը, համեմատաբար խորը չէ, իսկ արտաքին ափերը երբեմն ջրի մեջ ընկղմված են լինում մի քանի հարյուր մետր խորությամբ: Ջրի տակ, կողքից նայելիս, ատոլը նման է գրեթե ուղղաձիգ պատերով վիթխարի կլոր աշտարակի: Այս հրաշքի առեղծվածը բացատրել է անգլիացի մեծ գիտնական Չարլզ Դարվինը: Ըստ նրա, երբ օվկիանոսում, նրա արևադարձային ջրերում առաջանում է հրաբխային մի կղզյակ, նրա շուրջը եղած ծանաղուտում բնակություն են հաստատել կորալյան պոլիպներ, որոնք, աճելով ու տարածվելով գոյացրել են քարքարոտ օղակ` հրաբուխը շրջափակող արգելախութ: Եթե այդ տեղում օվկիոնասի հատակը սկսում է աստիճանաբար իջնել, ապա հրաբուխն ու նրա շրջապատող խութը հատակի պես ընկղմվում են ջրի մեջ: Քանի որ պոլիպները կարող են ապրել օվկիոնասի մակերևույթին մոտ գտնվող տաք ջրում նրանք շարունակում են խութի կառուցումը: Ջրի խորքերն ընկղմված պոլիպներն, իհարկե, ոչնչանում են, բայց նրանց սերունդները շարունակում են վեր ձգտել, խութն աճում է և հետզհետե վերաճում ատոլի, որի հիմքում հանգած հրաբուխն է: Երբ հետազոտողները, Դարվինի մահից հետո արդեն, մինչև հիմքը հորատեցին մի ատոլ, համոզվեցին, որ գիտնականի բացատրությունը միանգամայն ճիշտ է: