Նոթեր Գյումրիից

Ես մարտի 24-ին իմ համադասարանցիների և ընկերների հետ 3 օրով գնացել եմ Գյումի: Ճանապարհին այցելել ենք Արուճի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի։ Եկեղեցին խոնարհված էր, քանի որ գմբեթը չկար և այնտեղ այլևս չեին կատարվում արարողություններ։ Եկեղեցում երգել ենք եկեղեցական երգեր, որոնք մենք սովորել ենք դպրոցում՝ ընկեր Նարինեյի և տիկին Սոֆիայի հետ: Միջավայրի օդն այնքան մաքուր էր, ծառերը կանաչ էին և այդ ամենն ինձ այնքան հարազատ էր, որ իսկույն ճանաչեցի այդ միջավայրի օդն ու բնությունը։

Երբ ժամանեցինք <<Շալե>> հյուրատուն, որտեղ մենք անցկացրեցինք այդ 3 օրը, ճաշեցինք, մի փոքր հանգստացանք և գնացինք հայորդաց տուն, որտեղ մեզ միացան Արևելյան դպրոցի ովորողներն ու ուսուցիչները։ Միասին քայլեցինք Գորկի սադով, որտեղ մենք կատարեցինք միասնական Չարենցյան ընթերցումներ։ Միասին մտանք Սուրբ Ամենափրկիչ և Յոթ վերք եկեղեցիները, որից հետո քայլեցինք Սլոբոդկա փողոցով, տեսանք <<մեր մանկության տանգո>>-ի պատշգամբը։ Այն փլվել էր 1988 թվականի դեկտեմբերյան երկրաշարժի հետևանքով։

Արդեն երկրորդ օրը մենք Իմ Ֆռռիկի արհեստանոց ենք գնացել և տեսել, թե ինչպես են վարպետները գեղեցիկ հնարքներով պտտացնում ֆռռիկը (հոլը)։ Մենք նաև գնեցինք հոլեր, շատերը գնեցին նաև գլուխ կոտրուկ, որի անունն էր <<Տեյմորտակ>>։ Այդ բառը նշանակում է մինչև վերջ։ Խաղի իմաստը՝ հավաքել 1-15 թվերը հերթականությամբ, աճման կարգով։ Հետո գնացինք Ձիթոնցոնց թանգարան։ Այնտեղ տեսանք շատ գեղեցիկ հին իրեր, որոնք Գյումրեցիները օգտագործել են հին ժամանակներում։ Իսկ երեկոյան գնացել ենք Յաղլի հաուս, որ համտեսենք գյումրու յաղլին։ Այն իսկապես համեղ էր։ Իսկ գիշերը մեր հյուրատան տնօրենը՝ ընկեր Անին մեզ համար հետաքրքիր ու զվարճալի խաղ կազմակերպեց, խաղացինք, ֆիլմ նայեցինք և այսքանով ավարտեցինք մեր երկրորդ օրը։ Իսկ երրորդ օրը մեր վերադառնալու օրն էր։ Մինչ մեկնելը մեզ այցելեց ազգագրագետ Կարինե Սահակյանը, ով պատմեց մեզ Զատկի ու Ծառզարդարի մասին։ Վերադառնալուց այցելել ենք ընկեր Անիի կենդանաբուծական ֆերման, որտեղ կային Գամփռներ, Վանակատուներ և մեծ ու փամփլիկ նապաստակներ։ Ճանապարհին մենք մտանք Հառիճավանք և Մաստարա եկեղեցիներ, որից հետո վերադարձանք Երևան։ Շատ հետաքրքիր ու գիտաբնահայրենաերաժշտական 3 օր անցկացրեցինք Գյումրիում։

Կոմիտաս

Կոմիտաս , հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և ուսուցիչ։

Որբանալով վաղ տարիքում՝ 1881 թվականին, 12-ամյա Սողոմոնը Քյոթահիայի հոգևոր առաջնորդ Գևորգ վարդապետ Դերձակյանի հետ մեկնում է Սուրբ Էջմիածին և սկսում ուսանել Գևորգյան ճեմարանում։ 1895 թվականին ձեռնադրվում է վարդապետ, որից հետո մեկնում է Թիֆլիս և վեց ամիս հարմոնիա է ուսանում Մակար Եկմալյանի մոտ։ Սովորել է Բեռլինում՝ պրոֆեսոր Ռիխարդ Շմիդտի մասնավոր կոնսերվատորիայում, որից հետո փորձել է կիրառել այդ փորձը ազգային ավանդույթ կառուցելու համար։ Երաժշտության պարապմունքներին զուգահեռ Կոմիտասը հաճախում է նաև Բեռլինի Կայսերական համալսարանի փիլիսոփայության, գեղագիտության, ընդհանուր և երաժշտության պատմության դասախոսություններին:

1899 թվականին սեպտեմբերին Կոմիտասը վերադառնում է Էջմիածին:

Նա հավաքել և գրառել է ավելի քան 3000 հայկական ժողովրդական երաժշտության նմուշներ, որոնցից ավելի քան կեսը հետագայում կորել է և միայն մոտ 1200-ն է պահպանվել: Բացի հայ ժողովրդական երգերից, նա նաև հետաքրքրվել է այլ մշակույթներով և 1904 թվականին հրատարակել քրդական ժողովրդական երգերի երբևէ գոյություն ունեցող առաջին ժողովածուն: Նրա երգչախումբը շատ եվրոպական երկրներում ներկայացրել է հայկական երաժշտությունը՝ արժանանալով այդ թվում Կլոդ Դեբյուսիի գովասանքին: 1910 թվականին Կոմիտասը հաստատվում է Կոստանդնուպոլսում՝ խուսափելով Էջմիածնի ծայրահեղ պահպանողական հոգևորականների վատ վերաբերմունքից և հայկական երաժշտությունը ներկայացնում ավելի լայն լսարանի: Կոմիտասին ջերմորեն ընդունել են հայկական համայնքներում, իսկ Արշակ Չոպանյանը նրան անվանել է «հայկական երաժշտության փրկիչ»:

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ՝ 1915 թվականի ապրիլին, շատ այլ հայ մտավորականների հետ մեկտեղ օսմանյան կառավարության կողմից Կոմիտասը ձերբակալվում է և արտաքսվում բանտարկյալների ճամբար: Նրան շուտով ազատում են անհայտ հանգամանքներում, որից հետո ստանում է հոգեկան խանգարում և նրա մոտ ձևավորվում է հետվնասվածքային սթրես: Կոստանդնուպոլսի ատելության մթնոլորտը և հայերի զանգվածային կոտորածների մասին լուրերը շարունակում են խաթարել նրա զգայուն հոգեկան վիճակը: Մինչև 1919 թվականը նրան սկզբում տեղավորում են թուրքական ռազմական հոսպիտալում և ապա՝ տեղափոխում Փարիզի հոգեբուժարաններ, որտեղ էլ տառապանքների մեջ անց է կացնում իր կյանքի վերջին տարիները: Կոմիտասին ընկալում են որպես ցեղասպանության զոհ և արվեստում պատկերում որպես ցեղասպանության հիմնական խորհրդանիշներից մեկը:

Կոմիտասը համարվում է ժամանակակից հայկական դասական երաժշտության հիմնադիրը։ Հայտնի է որպես երաժշտական էթնոգրաֆիայի ռահվիրաներից մեկը։

2015 թվականի հունվարի 29-ին Երևանում Կոմիտասի անվան զբոսայգում տեղի ունեցավ Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտի բացումը, որի կառուցման որոշումը կայացվել էր 2013 թվականի մայիսի 30-ին Հայաստան համահայկական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նիստում՝ ՀՀ նախագահի առաջարկի հիման վրա